مقدمه
واحد رادیولوژی یکی از واحدهای تشخیصی مهم بیمارستان است که نقش اساسی در فرایند تشخیص و پیگیری بسیاری از بیماری‌ها دارد. تصاویر رادیولوژیک اطلاعاتی درباره ساختارهای آناتومیکی بدن در اختیار پزشک قرار می‌دهند و می‌توانند در تشخیص، انتخاب روش درمان و ارزیابی روند بیماری مورد استفاده قرار گیرند.
عملکرد مطلوب این واحد تنها به وجود دستگاه‌های تصویربرداری محدود نمی‌شود، بلکه عواملی مانند نیروی انسانی متخصص، دسترسی مناسب، تجهیزات استاندارد، ایمنی در برابر اشعه، مدیریت صحیح فرایند پذیرش، نگهداری سوابق، کنترل تجهیزات و مدیریت زمان انتظار بیماران نیز در کیفیت خدمات رادیولوژی نقش دارند.
از دیدگاه مدیریت خدمات بهداشتی و درمانی، رادیولوژی را می‌توان یکی از واحدهای پشتیبان تشخیصی بیمارستان دانست که ارتباط گسترده‌ای با بخش‌های بستری، اورژانس، اتاق عمل و درمانگاه‌های سرپایی دارد.
اهداف واحد رادیولوژی
مهم‌ترین اهداف واحد رادیولوژی عبارت‌اند از:
- ارائه خدمات تصویربرداری تشخیصی به بیماران
- کمک به تشخیص صحیح بیماری‌ها
- فراهم کردن اطلاعات لازم برای تصمیم‌گیری درمانی پزشکان
- انجام تصویربرداری با رعایت اصول ایمنی و کیفیت
- کاهش زمان انتظار بیماران
- ثبت و نگهداری مناسب اطلاعات و گزارش‌های تصویربرداری
- رعایت اصول حفاظت در برابر اشعه
- آموزش کارکنان و دانشجویان درباره خدمات و فرایندهای رادیولوژی
- استفاده صحیح و بهینه از تجهیزات تصویربرداری
نیروی انسانی
ترکیب نیروی انسانی واحد رادیولوژی با توجه به ساعات فعالیت واحد و حجم مراجعه تعیین می‌شود.
ترکیب نیروی انسانی می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
- متخصص رادیولوژی به عنوان مسئول فنی
- تکنولوژیست یا کاردان رادیولوژی
- منشی
- نیروی خدماتی
در الگوی ارائه‌شده برای واحد مورد بررسی، فعالیت کارکنان در شیفت‌های صبح، عصر، شب و در برخی موارد شیفت‌های طولانی انجام می‌شد.
مسئول فنی
مسئول فنی وظیفه نظارت بر فعالیت‌های تخصصی واحد و تفسیر تصاویر رادیولوژی را بر عهده دارد.
حضور و دسترسی مناسب مسئول فنی از نظر مدیریتی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا کیفیت خدمات تشخیصی و پاسخ‌گویی به موارد تخصصی به حضور و نظارت حرفه‌ای وی وابسته است.
تکنولوژیست رادیولوژی
تکنولوژیست مسئول انجام تصویربرداری بر اساس درخواست پزشک، رعایت تکنیک مناسب تصویربرداری و توجه به اصول حفاظت در برابر اشعه است.
از وظایف مهم وی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- بررسی درخواست تصویربرداری
- آماده‌سازی بیمار
- انجام تصویربرداری
- انتخاب محدوده مناسب تصویربرداری
- رعایت اصول حفاظت در برابر اشعه
- کنترل کیفیت تصویر
- بررسی وضعیت تجهیزات
- گزارش نقص یا خرابی دستگاه‌ها
منشی
منشی در فرایند پذیرش، ثبت اطلاعات بیمار، هماهنگی نوبت‌ها و امور اداری واحد نقش دارد.
کمبود منشی، به‌خصوص در شیفت‌های عصر و شب، می‌تواند موجب افزایش بار کاری کارکنان و افزایش زمان انتظار بیماران شود.
نیروی خدماتی
نیروی خدماتی در نظافت محیط، جابه‌جایی بیماران و انجام امور خدماتی واحد مشارکت می‌کند.
شرایط احراز کارکنان
ارائه خدمات تخصصی رادیولوژی نیازمند استفاده از نیروهای دارای تحصیلات و صلاحیت حرفه‌ای مرتبط است.
تکنولوژیست‌های رادیولوژی باید آموزش و صلاحیت لازم برای انجام تصویربرداری تشخیصی را داشته باشند و مسئول فنی نیز باید دارای صلاحیت حرفه‌ای لازم برای نظارت بر خدمات تخصصی واحد باشد.
از دیدگاه مدیریت منابع انسانی، تطابق شرایط احراز شغل با وظایف محوله و حضور نیروی متخصص متناسب با حجم فعالیت واحد از الزامات مهم مدیریت رادیولوژی است.
شرح وظایف واحد رادیولوژی
وظایف مسئول فنی
- نظارت بر فعالیت‌های تخصصی واحد
- کنترل کیفیت خدمات تصویربرداری
- تفسیر تصاویر رادیولوژی
- نظارت بر رعایت اصول حرفه‌ای و ایمنی
- پیگیری مشکلات تخصصی مربوط به خدمات تصویربرداری
وظایف تکنولوژیست
- دریافت و بررسی درخواست تصویربرداری
- آماده‌سازی بیمار
- انجام تصویربرداری با تکنیک مناسب
- رعایت حداقل میدان مورد نیاز تصویربرداری
- رعایت اصول حفاظت در برابر اشعه
- استفاده از دوزیمتر
- بررسی عملکرد دستگاه
- گزارش نقص تجهیزات
- همکاری در ارائه خدمات مناسب به بیماران
وظایف منشی
- پذیرش بیمار
- ثبت مشخصات بیمار و اطلاعات بیمه
- تنظیم امور اداری و نوبت‌دهی
- ثبت درخواست‌های تصویربرداری
- هماهنگی بین بیمار و واحد رادیولوژی
تجهیزات واحد رادیولوژی
تجهیزات مورد نیاز رادیولوژی بسته به نوع خدمات ارائه‌شده متفاوت است.
برخی تجهیزات و امکانات مهم عبارت‌اند از:
- دستگاه‌های رادیوگرافی
- تجهیزات فلوروسکوپی
- نگاتوسکوپ
- دستگاه ظهور و ثبوت فیلم
- تجهیزات نگهداری فیلم
- فایل یا محل نگهداری فیلم خام
- دستگاه برش فیلم
- تجهیزات احیای قلبی ریوی
- دفیبریلاتور
- مانیتور
- داروهای اورژانسی
- وسایل احیای تنفسی
در واحد مورد بررسی، دستگاه ظهور و ثبوت اتوماتیک وجود داشت و سیستم دستی مورد استفاده نبود که از نقاط قوت واحد محسوب می‌شد.
مدیریت و نگهداری تجهیزات
یکی از وظایف مهم مدیریت واحد، اطمینان از عملکرد صحیح تجهیزات تصویربرداری است.
اقدامات مهم در این زمینه شامل:
- بررسی دوره‌ای دستگاه‌ها
- انجام سرویس‌های لازم
- کالیبراسیون تجهیزات
- گزارش نقص دستگاه
- جلوگیری از استفاده از تجهیزات معیوب
- برنامه‌ریزی برای نوسازی تجهیزات فرسوده
بر اساس مشاهدات ثبت‌شده، یکی از مهم‌ترین مشکلات واحد، قدیمی بودن برخی دستگاه‌ها و به‌روز نبودن تجهیزات بود.
بنابراین برنامه‌ریزی برای نوسازی تجهیزات باید یکی از اولویت‌های مدیریتی واحد قرار گیرد.
فضای فیزیکی واحد
فضای فیزیکی رادیولوژی باید به گونه‌ای طراحی شود که دسترسی بیماران، کارکنان و تجهیزات به شکل مناسب انجام شود و الزامات حفاظت در برابر اشعه نیز رعایت شود.
فضاهای مورد نیاز می‌توانند شامل موارد زیر باشند:
- ورودی واحد
- پذیرش
- فضای انتظار
- اتاق رادیولوژی
- اتاق کنترل
- اتاق رادیولوژیست
- رختکن
- تاریکخانه در سیستم‌های فیلمی
- فضای نگهداری تجهیزات
- فضای مناسب برای جابه‌جایی بیماران
اتاق‌های تصویربرداری باید از محل‌های پرتردد تا حد امکان فاصله داشته باشند و الزامات حفاظت در برابر اشعه در طراحی آن‌ها رعایت شود.
حفاظت در برابر اشعه
یکی از مهم‌ترین موضوعات مدیریتی در واحد رادیولوژی، حفاظت از بیماران، کارکنان و سایر افراد در برابر اشعه یونیزان است.
اقدامات مهم شامل:
- استفاده از دیوارها و شیشه‌های سربی در محل‌های مورد نیاز
- استفاده کارکنان از دوزیمتر
- نصب علائم هشداردهنده
- محدود کردن ورود افراد غیرضروری
- رعایت فاصله مناسب از منبع تابش
- استفاده از تجهیزات حفاظتی مناسب
- کنترل دوره‌ای وضعیت حفاظ‌های پرتویی
- آموزش کارکنان درباره اصول حفاظت در برابر اشعه
در مشاهدات انجام‌شده، استفاده کارکنان از دوزیمتر و وجود شیشه‌های سربی در اتاق کنترل از نقاط مثبت واحد گزارش شده است.
ایمنی و بهداشت
ایمنی واحد رادیولوژی شامل دو حوزه اصلی است:
ایمنی پرتویی
- کنترل میزان مواجهه با اشعه
- استفاده از دوزیمتر
- بررسی دوره‌ای حفاظ‌های پرتویی
- استفاده از تجهیزات حفاظتی
- نصب علائم هشدار
- آموزش کارکنان
ایمنی عمومی و الکتریکی
- کنترل تجهیزات الکتریکی
- جلوگیری از تماس تجهیزات برقی با رطوبت
- اتصال مناسب تجهیزات به زمین
- کنترل سیم‌کشی
- وجود تجهیزات اطفای حریق
- کنترل مسیرهای خروج اضطراری
ایمنی تاریکخانه
در سیستم‌های مبتنی بر فیلم، تاریکخانه نیازمند شرایط ویژه‌ای است.
ایمنی عمومی
- استفاده از نور ایمن متناسب با حساسیت فیلم
- تهویه مناسب
- وجود مسیر خروج اضطراری
- رعایت شرایط مناسب نگهداری فیلم
ایمنی الکتریکی
تجهیزات الکتریکی باید به شکل ایمن نصب شوند و سیم‌کشی و تجهیزات برقی به‌صورت دوره‌ای بررسی شوند.
ایمنی شیمیایی
مواد مورد استفاده برای ظهور و ثبوت فیلم می‌توانند حاوی ترکیبات شیمیایی باشند. بنابراین باید:
- با احتیاط حمل شوند؛
- از تماس مستقیم با پوست جلوگیری شود؛
- از استنشاق یا بلع آن‌ها جلوگیری شود؛
- تهویه مناسب در محل وجود داشته باشد؛
- مواد طبق اصول ایمنی نگهداری شوند.
در ارزیابی انجام‌شده، نامناسب بودن تهویه و محدود بودن فضای تاریکخانه از جمله نقاط ضعف گزارش شده بود.
مدیریت بحران
واحد رادیولوژی نیز مانند سایر واحدهای بیمارستان باید برای مواجهه با شرایط اضطراری آمادگی داشته باشد.
مهم‌ترین اقدامات عبارت‌اند از:
- وجود کپسول آتش‌نشانی
- مشخص بودن مسیر خروج اضطراری
- آموزش کارکنان درباره اطفای حریق
- آمادگی برای احیای قلبی ریوی
- وجود تجهیزات احیا در دسترس
- کنترل دوره‌ای تجهیزات ایمنی
برگزاری دوره‌های آموزشی ایمنی و اطفای حریق برای کارکنان می‌تواند آمادگی واحد را در شرایط بحرانی افزایش دهد.
قوانین و مقررات
برخی الزامات مهم در ارائه خدمات رادیولوژی عبارت‌اند از:
- انجام تصویربرداری بر اساس درخواست پزشک
- ثبت صحیح مشخصات بیمار
- تطبیق هویت بیمار با درخواست تصویربرداری
- رعایت اصول حفاظت در برابر اشعه
- ثبت و نگهداری گزارش‌های رادیولوژی
- نگهداری مناسب فیلم‌ها و اطلاعات تصویربرداری
- همراهی بیماران بستری توسط نیروی مربوطه هنگام انتقال
- نگهداری فیلم‌های خام در شرایط مناسب
- جلوگیری از ورود افراد غیرضروری به محیط پرتودهی
سوابق و مدارک
مستندات واحد رادیولوژی می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
- برگه درخواست رادیولوژی
- دفتر ثبت تصویربرداری‌های انجام‌شده
- گزارش رادیولوژی
- اطلاعات بیمار
- سوابق بیمه
- دفترچه راهنمای واحد
- سوابق کنترل و نگهداری تجهیزات
مستندسازی صحیح برای تداوم مراقبت، کنترل کیفیت، پاسخ‌گویی حرفه‌ای و ارزیابی عملکرد واحد اهمیت دارد.
ارزیابی و نظارت بر واحد
نظارت بر واحد رادیولوژی باید در سطوح مختلف انجام شود.
یکی از موضوعات مهم، کنترل وضعیت حفاظ‌های پرتویی است. بر اساس مطالب ارائه‌شده، ارزیابی دیوارها و حفاظ‌های سربی به‌صورت دوره‌ای توسط مرجع مربوطه انجام می‌شود.
همچنین مسئول واحد می‌تواند به‌صورت روزانه وضعیت فعالیت‌ها، تجهیزات و مشکلات واحد را بررسی کند.
از جمله موارد قابل ارزیابی عبارت‌اند از:
- وضعیت دستگاه‌ها
- رعایت اصول حفاظت پرتویی
- استفاده کارکنان از دوزیمتر
- وضعیت فضای فیزیکی
- زمان انتظار بیماران
- تعداد مراجعات
- میزان خرابی تجهیزات
- وضعیت مستندسازی
- رضایت بیماران
- کفایت نیروی انسانی
روابط درون‌بخشی و برون‌بخشی
روابط درون‌بخشی
واحد رادیولوژی با بخش‌های مختلف بیمارستان ارتباط دارد، از جمله:
- اورژانس
- بخش‌های بستری
- ICU
- اتاق عمل
- درمانگاه‌های سرپایی
- آزمایشگاه
- انبار
- واحد تعمیرات
این ارتباط برای انتقال بیماران، انجام تصویربرداری، تأمین تجهیزات و تعمیر و نگهداری دستگاه‌ها ضروری است.
روابط برون‌بخشی
رادیولوژی با سازمان‌ها و واحدهای خارج از بیمارستان نیز ارتباط دارد، از جمله:
- معاونت درمان
- دانشگاه علوم پزشکی
- سازمان‌های مسئول حفاظت پرتویی
- مراکز تأمین تجهیزات پزشکی
این ارتباط به‌خصوص در زمینه تأمین نیروی انسانی، ارزیابی ایمنی پرتویی و تأمین و نوسازی تجهیزات اهمیت دارد.
روند ارائه خدمت در رادیولوژی
فرایند کلی انجام تصویربرداری را می‌توان به شکل زیر نشان داد:
درخواست پزشک
⬇️
پذیرش و ثبت مشخصات بیمار
⬇️
بررسی درخواست و هویت بیمار
⬇️
آماده‌سازی بیمار
⬇️
انجام تصویربرداری
⬇️
کنترل کیفیت تصویر
⬇️
تفسیر توسط رادیولوژیست
⬇️
ثبت و ارائه گزارش
⬇️
بایگانی اطلاعات
در بیماران بستری، انتقال بیمار به واحد رادیولوژی باید با هماهنگی بخش مربوطه و رعایت ایمنی انجام شود.
زمان انجام تصویربرداری
یکی از شاخص‌های مهم عملکرد رادیولوژی، زمان انتظار بیمار برای دریافت خدمت است.
در حالت مطلوب، تصویربرداری باید در کوتاه‌ترین زمان ممکن و متناسب با شرایط بیمار انجام شود. البته برخی روش‌های تصویربرداری نیازمند چند مرحله تصویربرداری در فواصل زمانی مشخص هستند.
برای مثال، در روش‌هایی مانند IVP تصاویر در چند مرحله و با فاصله‌های زمانی مشخص انجام می‌شوند.
بنابراین مدیریت زمان در رادیولوژی باید با توجه به نوع خدمت و شرایط بالینی بیمار انجام شود.
برخی اصطلاحات و روش‌های متداول
IVP
تصویربرداری با ماده حاجب برای بررسی عملکرد کلیه‌ها و مجاری ادراری.
VCUG
تصویربرداری با ماده حاجب برای بررسی عملکرد و ساختار مثانه و مسیر ادراری.
AP، Lateral، Oblique و Axial
اصطلاحاتی برای بیان نماها و زوایای مختلف تصویربرداری از اندام‌ها و قسمت‌های مختلف بدن.
باریوم انما
روش تصویربرداری با استفاده از ماده حاجب برای بررسی روده بزرگ.
OPG
تصویربرداری پانورامیک از فک و دندان‌ها.
مدیریت تقاضا و تقاضای القایی
یکی از نکات مهم مدیریتی مطرح‌شده در ارزیابی واحد، انجام برخی تصویربرداری‌های غیرضروری و احتمال وجود تقاضای القایی بود.
از دیدگاه مدیریت خدمات سلامت، استفاده بیش از نیاز از خدمات تشخیصی می‌تواند منجر به:
- افزایش هزینه‌های درمان
- افزایش زمان انتظار
- مصرف غیرضروری منابع
- افزایش مواجهه بیماران با اشعه در موارد مرتبط
- افزایش بار کاری کارکنان
- کاهش کارایی سیستم
شود.
بنابراین استفاده منطقی از خدمات تشخیصی و نظارت بر الگوی درخواست تصویربرداری می‌تواند از اقدامات مهم مدیریت بیمارستان باشد.
نقاط قوت واحد رادیولوژی
بر اساس مشاهدات ارائه‌شده، مهم‌ترین نقاط قوت واحد عبارت‌اند از:
- وجود فضای پذیرش در ورودی واحد
- قرارگیری اتاق‌های تصویربرداری در بخش کم‌ترددتر
- وجود دستگاه ظهور و ثبوت اتوماتیک
- ارائه بروشورهای آموزشی به بیماران
- آگاهی کارکنان از اصول ایمنی
- استفاده کارکنان از دوزیمتر
- وجود حفاظ‌های سربی
- وجود جلیقه سربی
- وجود علائم هشداردهنده
- بررسی و کنترل دوره‌ای دستگاه‌ها
- گزارش نقص تجهیزات به مسئول مربوطه
- برگزاری جلسات داخلی
- مشارکت کارکنان در برنامه‌های آموزشی و تحقیقاتی
- بررسی آمار و گزارش فعالیت‌های واحد
- انجام خودارزیابی توسط مسئول واحد
- وجود کپسول آتش‌نشانی
- برگزاری جلسات داخلی برای بررسی مسائل واحد
- انجام کالیبراسیون دوره‌ای تجهیزات، بر اساس مشاهدات ارائه‌شده
نقاط ضعف واحد رادیولوژی
مهم‌ترین نقاط ضعف گزارش‌شده عبارت‌اند از:
- قدیمی بودن برخی دستگاه‌ها
- کمبود تجهیزات تشخیصی ویژه
- کمبود فضای فیزیکی
- کمبود اتاق‌های تصویربرداری
- کمبود نیروی انسانی
- نبود منشی در برخی شیفت‌ها
- عدم بایگانی مناسب تصاویر
- نامناسب بودن محل استقرار واحد
- نامناسب بودن فضای انتظار در برخی ارزیابی‌ها
- نامناسب بودن تهویه تاریکخانه
- کوچک بودن فضای تاریکخانه
- مشکلات مربوط به وضعیت درها و قفل‌های اتاق‌های تصویربرداری
- عدم حضور منظم مسئول فنی
- عدم حضور پزشک مقیم
- طولانی بودن زمان انتظار بیماران
- نامناسب بودن برخی مراحل پذیرش
- فاصله بین پذیرش و صندوق
- قرار گرفتن سونوگرافی و پذیرش در یک محل
- نبود فضای مناسب برای نگهداری فیلم‌های باطله
- وجود برخی موارد احتمالی تقاضای القایی
پیشنهادهای مدیریتی
با توجه به نقاط قوت و ضعف مطرح‌شده، اقدامات زیر می‌تواند در بهبود عملکرد واحد مؤثر باشد:
۱. نوسازی تجهیزات
برنامه‌ریزی برای جایگزینی تدریجی دستگاه‌های قدیمی و تأمین تجهیزات تشخیصی مورد نیاز.
۲. بهبود نیروی انسانی
بررسی حجم مراجعات و تنظیم نیروی انسانی متناسب با بار کاری، به‌خصوص تأمین منشی برای شیفت‌های عصر و شب.
۳. اصلاح فرایند پذیرش
بازنگری فرایند پذیرش به‌منظور کاهش زمان انتظار و تسهیل مسیر بیمار از پذیرش تا دریافت خدمت.
۴. بهبود فضای فیزیکی
بازنگری در محل استقرار واحد، افزایش فضای تصویربرداری و بهبود فضای انتظار بیماران.
۵. تقویت حفاظت پرتویی
برگزاری آموزش‌های مستمر برای کارکنان، کنترل حفاظ‌های پرتویی و نظارت بر استفاده صحیح از دوزیمتر و تجهیزات حفاظتی.
۶. بهبود بایگانی
ایجاد نظام مناسب برای نگهداری و بازیابی تصاویر و گزارش‌های رادیولوژی.
۷. بهبود شرایط تاریکخانه
اصلاح تهویه، فضای فیزیکی، ایمنی الکتریکی و شرایط نگهداری مواد و فیلم‌ها در صورت استفاده از سیستم فیلمی.
۸. کاهش تقاضای القایی
بررسی الگوی درخواست خدمات تصویربرداری و تدوین برنامه‌ای برای استفاده منطقی از خدمات تشخیصی.
۹. افزایش انگیزه کارکنان
توجه به شرایط رفاهی، مشارکت کارکنان در تصمیم‌گیری‌ها و ایجاد فرصت‌های آموزشی می‌تواند در افزایش انگیزه و کیفیت عملکرد مؤثر باشد.
۱۰. آموزش مستمر
برگزاری دوره‌های آموزشی در زمینه:
- حفاظت پرتویی
- ایمنی بیمار
- مدیریت بحران
- کار با تجهیزات
- کنترل عفونت
- ارتباط با بیمار
شاخص‌های پیشنهادی ارزیابی عملکرد رادیولوژی
از دیدگاه مدیریت خدمات بهداشتی و درمانی، می‌توان عملکرد این واحد را با شاخص‌هایی مانند موارد زیر ارزیابی کرد:
- متوسط زمان انتظار بیمار
- تعداد تصویربرداری‌های انجام‌شده
- تعداد بیماران سرپایی و بستری
- میزان استفاده از ظرفیت دستگاه‌ها
- میزان خرابی تجهیزات
- مدت زمان از درخواست تا انجام تصویربرداری
- درصد گزارش‌های تکمیل‌شده
- میزان رضایت بیماران
- میزان رعایت اصول حفاظت پرتویی
- درصد کارکنان استفاده‌کننده از دوزیمتر
- تعداد حوادث مرتبط با تجهیزات یا اشعه
- میزان استفاده منطقی از خدمات تصویربرداری
نمودار کلی فرایند واحد رادیولوژی
منابع ورودی
نیروی انسانی + تجهیزات + فضای فیزیکی + بیمار + درخواست پزشک
⬇️
فرایند
پذیرش → بررسی درخواست → احراز هویت → آماده‌سازی بیمار → تصویربرداری → کنترل کیفیت → تفسیر → ثبت گزارش → بایگانی
⬇️
خروجی
تصویر با کیفیت + گزارش تشخیصی + اطلاعات قابل استفاده برای تصمیم‌گیری درمانی
⬇️
پیامد نهایی
تشخیص دقیق‌تر → انتخاب درمان مناسب‌تر → بهبود کیفیت مراقبت از بیمار
نکته مدیریتی برای دانشجویان
واحد رادیولوژی نمونه مناسبی برای درک این موضوع است که مدیریت خدمات تشخیصی فقط مدیریت دستگاه و نیروی انسانی نیست؛ بلکه مدیر باید همزمان چند مؤلفه را مدیریت کند:
کیفیت خدمات + ایمنی بیمار + حفاظت پرتویی + نیروی انسانی + تجهیزات + زمان انتظار + هزینه + رضایت بیمار + مستندسازی
بنابراین حتی یک دستگاه قدیمی، کمبود یک منشی، نامناسب بودن مسیر پذیرش یا ضعف در بایگانی می‌تواند بر کل فرایند ارائه خدمت اثر بگذارد. از این منظر، وظیفه مدیر خدمات بهداشتی و درمانی، ایجاد هماهنگی میان تمام این اجزا برای دستیابی به خدمت ایمن، باکیفیت، به‌موقع و مقرون‌به‌صرفه است.