مقدمه
فیزیوتراپی یکی از مهم‌ترین رشته‌های توانبخشی است که با استفاده از روش‌های فیزیکی، تمرین درمانی و تجهیزات تخصصی به کاهش درد، بهبود حرکت و افزایش عملکرد بیمار کمک می‌کند.
فیزیوتراپی می‌تواند در بیماری‌های مختلف اسکلتی ـ عضلانی، عصبی، قلبی ـ تنفسی و سایر شرایط نیازمند توانبخشی مورد استفاده قرار گیرد.
اهداف فیزیوتراپی
مهم‌ترین اهداف فیزیوتراپی عبارت‌اند از:
- کاهش دردهای عضلانی و مفصلی؛
- کاهش اسپاسم عضلانی؛
- کاهش التهاب و تورم؛
- کمک به ترمیم بافتی؛
- افزایش دامنه حرکتی مفاصل؛
- پیشگیری از ضعف و آتروفی عضلانی؛
- تقویت عضلات؛
- افزایش انعطاف‌پذیری؛
- بهبود تعادل و هماهنگی؛
- بهبود کنترل حرکتی؛
- افزایش استقلال بیمار؛
- کمک به بازگشت بیمار به فعالیت‌های روزمره؛
- پیشگیری از آسیب مجدد؛
- آموزش بیمار و خانواده.
نیروی انسانی و شرایط احراز
نیروی انسانی فیزیوتراپی معمولاً شامل:
- مسئول فنی یا رئیس بخش؛
- فیزیوتراپیست؛
- منشی یا دستیار فیزیوتراپیست.
مسئول فنی باید دارای مدرک مرتبط و تجربه کافی باشد و مسئولیت نظارت حرفه‌ای بر خدمات را بر عهده داشته باشد.
شرح وظایف فیزیوتراپیست
- تشکیل پرونده بیمار؛
- ارزیابی وضعیت بیمار؛
- شناسایی محدودیت‌های حرکتی و عملکردی؛
- طراحی و اجرای برنامه درمانی؛
- ثبت مراحل درمان؛
- ثبت وقایع مهم حین درمان؛
- آموزش بیمار و همراه؛
- ارائه توصیه‌های لازم برای ادامه مراقبت در منزل؛
- رعایت اصول اخلاق حرفه‌ای؛
- گزارش آمار فعالیت‌ها به مسئول مربوطه.
فرایند پذیرش بیمار سرپایی
فرایند کلی پذیرش بیمار سرپایی را می‌توان چنین تعریف کرد:
مراجعه بیمار به درمانگاه
↓
معاینه توسط پزشک
↓
تجویز فیزیوتراپی
↓
مراجعه به واحد فیزیوتراپی و دریافت نوبت
↓
مراجعه در زمان تعیین‌شده
↓
تشکیل پرونده
↓
صدور کارت یا ثبت برنامه جلسات
↓
محاسبه هزینه
↓
پرداخت هزینه
↓
شروع درمان
↓
ثبت اقدامات در پرونده
فرایند فیزیوتراپی بیمار بستری
در بیماران بستری، فرایند معمولاً به صورت زیر انجام می‌شود:
معاینه بیمار توسط پزشک
↓
تجویز فیزیوتراپی
↓
اطلاع پرستار به واحد فیزیوتراپی
↓
هماهنگی و تعیین زمان مراجعه
↓
حضور فیزیوتراپیست در بخش
↓
ارزیابی و انجام فیزیوتراپی
↓
ثبت خدمات انجام‌شده
↓
پیوست مستندات به پرونده بیمار
فضای فیزیکی فیزیوتراپی
فضای فیزیوتراپی باید به گونه‌ای طراحی شود که دسترسی بیماران، به‌ویژه بیماران کم‌توان و دارای محدودیت حرکتی، آسان باشد.
ترجیحاً این بخش در طبقه همکف قرار گیرد یا در صورت قرارگیری در طبقات بالاتر، دسترسی مناسب از طریق آسانسور یا سطح شیب‌دار فراهم شود.
فضاهای مورد نیاز شامل:
- اتاق انتظار؛
- کابین‌های درمان؛
- فضای تمرین؛
- انبار تجهیزات؛
- فضای استراحت کارکنان؛
- رختکن؛
- سرویس بهداشتی مناسب.
در هر کابین درمانی باید فضای کافی برای انجام ایمن خدمات و قرارگیری تجهیزات مربوطه وجود داشته باشد.
ایمنی فیزیوتراپی
رعایت ایمنی در فیزیوتراپی به دلیل استفاده از تجهیزات الکتریکی و حرارتی اهمیت ویژه‌ای دارد.
برخی الزامات عبارت‌اند از:
- تهویه مناسب؛
- سیستم هشدار در کابین‌ها؛
- رخت‌آویز مناسب؛
- نصب ایمن تجهیزات؛
- بررسی دوره‌ای دستگاه‌ها؛
- آموزش کارکنان درباره نحوه استفاده ایمن از تجهیزات؛
- ثبت مشخصات و اقدامات درمانی بیماران.
تجهیزات فیزیوتراپی
تجهیزات فیزیوتراپی را می‌توان به چند گروه تقسیم کرد.
الکتروتراپی
دستگاه‌های تحریک الکتریکی برای اهداف مختلف درمانی از جمله تحریک عضلات و کنترل برخی مشکلات حرکتی استفاده می‌شوند.
گالوانیک
از جریان گالوانیک در برخی روش‌های درمانی استفاده می‌شود و به دلیل احتمال آسیب پوستی، رعایت دستورالعمل‌های ایمنی هنگام استفاده از آن ضروری است.
اینترفرنشیال
در این روش جریان‌های الکتریکی با فرکانس‌های مختلف برای ایجاد اثر درمانی مورد استفاده قرار می‌گیرند و می‌توانند در برخی برنامه‌های کاهش درد و تحریک عضلانی کاربرد داشته باشند.
اولتراسوند
اولتراسوند یکی از تجهیزات رایج فیزیوتراپی است که با استفاده از امواج صوتی با فرکانس بالا در برخی درمان‌های بافت نرم مورد استفاده قرار می‌گیرد.
Hot Bag
برای ایجاد گرمای موضعی و آماده‌سازی بافت‌ها در برخی برنامه‌های درمانی استفاده می‌شود.
CPM
دستگاه حرکت غیرفعال مداوم است که به‌ویژه برای کمک به حرکت مفاصل، مانند مفصل زانو، کاربرد دارد.
مکانوتراپی
شامل تجهیزات و وسایلی مانند:
- دمبل؛
- وزنه؛
- کیسه شن؛
- وسایل تمرین انگشتان؛
- تجهیزات کشش گردن؛
- چرخ شانه؛
- دوچرخه ثابت؛
- سایر وسایل تمرین حرکتی.
روابط درون‌بخشی و برون‌بخشی فیزیوتراپی
روابط درون‌بخشی
فیزیوتراپی با واحدهای مختلفی از جمله:
- مدیریت بیمارستان؛
- بخش‌های بستری؛
- مراقبت‌های ویژه؛
- پرستاری؛
- مددکاری اجتماعی؛
- درمانگاه؛
در ارتباط است.
روابط برون‌بخشی
ارتباط با انجمن‌ها، مراکز تخصصی و علمی و مشارکت در برنامه‌های آموزشی و سمینارها می‌تواند به ارتقای دانش حرفه‌ای کارکنان کمک کند.
ارزیابی فیزیوتراپی
عملکرد این واحد می‌تواند توسط مدیریت بیمارستان و معاونت درمان ارزیابی شود.
بررسی تعداد بیماران، تعداد جلسات درمانی، کیفیت ثبت اطلاعات، میزان رضایت بیماران، وضعیت تجهیزات و رعایت الزامات ایمنی از جمله مواردی هستند که می‌توانند در ارزیابی عملکرد مورد توجه قرار گیرند.
تحلیل مدیریتی واحدهای سرپایی و توانبخشی
از دیدگاه مدیریت خدمات بهداشتی و درمانی، درمانگاه، فیزیوتراپی و توانبخشی صرفاً واحدهای ارائه خدمات درمانی نیستند؛ بلکه اجزایی از زنجیره پیوسته مراقبت از بیمار محسوب می‌شوند.
ارتباط مناسب میان این واحدها و سایر بخش‌های بیمارستان موجب می‌شود بیمار بتواند مسیر درمان خود را بدون وقفه طی کند.
برای مثال:
پزشک → تشخیص → ارجاع به فیزیوتراپی → انجام جلسات درمان → ارزیابی مجدد → ادامه یا خاتمه درمان
در صورتی که هر یک از این مراحل بدون هماهنگی انجام شود، ممکن است موجب افزایش زمان انتظار، اتلاف منابع و کاهش رضایت بیمار شود.
بنابراین، مدیران بیمارستان باید بر هماهنگی بین واحدی، مدیریت نوبت‌دهی، مدیریت منابع انسانی، دسترسی به تجهیزات، استفاده از HIS، رضایت بیمار و ارزیابی نتایج درمان تمرکز داشته باشند.
جمع‌بندی
درمانگاه و واحدهای توانبخشی از اجزای مهم نظام ارائه خدمات بیمارستانی هستند و نقش آنها تنها به درمان بیمار محدود نمی‌شود. این واحدها در تشخیص، درمان، پیگیری، آموزش، پیشگیری و بازگرداندن بیمار به زندگی عادی نقش دارند.
از منظر مدیریت، مهم‌ترین عوامل مؤثر بر عملکرد آنها شامل نیروی انسانی شایسته، فضای فیزیکی مناسب، تجهیزات کافی، گردش کار مشخص، دسترسی مناسب بیماران، ارتباط مؤثر با سایر واحدها و ارزیابی مستمر عملکرد است.
همچنین توسعه خدمات توانبخشی و فیزیوتراپی می‌تواند به کاهش ناتوانی، افزایش استقلال بیمار و کاهش هزینه‌های ناشی از مراقبت طولانی‌مدت کمک کند. بنابراین سرمایه‌گذاری مدیریتی در این واحدها، بخشی از برنامه ارتقای کیفیت و کارایی کل بیمارستان محسوب می‌شود.