۱. معرفی و هدف
داروخانه بیمارستانی یکی از واحدهای پشتیبان و در عین حال بسیار مهم در فرایند ارائه خدمات سلامت است. این واحد وظیفه تأمین، نگهداری، کنترل، آماده‌سازی و توزیع داروهای مورد نیاز بیماران و بخش‌های مختلف بیمارستان را بر عهده دارد.
اهداف اصلی داروخانه بیمارستانی عبارت‌اند از:
- تأمین داروهای مورد نیاز بیماران
- توزیع صحیح دارو بین بخش‌ها
- کنترل کیفیت داروها
- نگهداری صحیح داروها
- شناسایی داروهای مصرفی بیماران
- کنترل داروهای مخدر و تحت کنترل
- پیشگیری از خطاهای دارویی
- نظارت بر شرایط نگهداری دارو
- همکاری با پزشکان و پرستاران در زمینه اطلاعات دارویی
- مدیریت خرید و موجودی دارو.
۲. نیروی انسانی
ترکیب نیروی انسانی داروخانه بیمارستانی معمولاً شامل موارد زیر است:
- داروساز به عنوان مسئول فنی
- تکنسین یا کمک‌داروساز
- نیروی اداری
- نیروی خدماتی.
شرایط احراز
داروساز: دارای مدرک دکترای داروسازی، دانش تخصصی و تجربه لازم.
تکنسین دارویی: دارای مدرک تحصیلی مورد نیاز و آموزش‌های مرتبط.
نیروی اداری: آشنا با امور اداری و سامانه‌های بیمارستانی مانند HIS.
۳. شرح وظایف
مسئول فنی داروخانه
- نظارت بر فعالیت داروخانه
- خرید و دریافت اقلام دارویی
- کنترل کیفیت داروها
- نظارت بر نگهداری دارو
- نظارت بر توزیع
- کنترل نسخه‌ها و درخواست‌های دارویی
- نظارت بر داروهای مخدر و تحت کنترل
- مدیریت موجودی دارویی
- نظارت بر تاریخ انقضا
- همکاری با بخش‌های بالینی.
تکنسین دارویی
- آماده‌سازی داروها
- نسخه‌پیچی
- جمع‌آوری داروهای مورد نیاز بخش‌ها
- تحویل دارو
- بایگانی مدارک
- تهیه فهرست اقلام مورد نیاز
- کنترل موجودی با استفاده از سیستم HIS.
۴. تجهیزات
تجهیزات مورد نیاز داروخانه شامل:
- قفسه و کابینت دارویی
- یخچال دارویی
- تجهیزات نگهداری داروهای حساس به دما و نور
- تجهیزات اداری
- سیستم HIS
- کاردکس
- تجهیزات لازم برای آماده‌سازی داروهای ترکیبی، در صورت وجود چنین فعالیتی.
تجهیزات مورد نیاز باید بر اساس نوع فعالیت داروخانه و حجم خدمات تعیین شود.
۵. فضای فیزیکی
فضای داروخانه باید متناسب با حجم فعالیت و استانداردهای مربوطه طراحی شود و می‌تواند شامل:
- دفتر مسئول فنی
- فضای دریافت درخواست‌ها و نسخه‌ها
- فضای آماده‌سازی دارو
- فضای توزیع
- انبار دارویی
- محل نگهداری داروهای تحت کنترل
- فضای نگهداری داروهای استریل و ترکیبی، در صورت انجام این فعالیت‌ها
- فضای انتظار، در صورت ارائه خدمت به بیماران سرپایی.
موقعیت داروخانه نیز اهمیت زیادی دارد و بهتر است دسترسی مناسبی به بخش‌های بالینی داشته باشد.
۶. نکات ایمنی و بهداشتی
دمای محیط و شرایط نگهداری باید متناسب با الزامات هر دارو کنترل شود؛ زیرا حرارت، رطوبت و نور می‌توانند بر کیفیت برخی داروها تأثیر بگذارند.
سایر نکات مهم عبارت‌اند از:
- تأمین روشنایی کافی
- جلوگیری از ورود گردوغبار و آلودگی
- کنترل آفات
- رعایت اصول بهداشتی
- چیدمان مناسب داروها
- عدم قرار دادن داروهای ناسازگار در مجاورت یکدیگر
- قرار دادن داروهای شیشه‌ای و سنگین در طبقات پایین
- بررسی سلامت بسته‌بندی
- برچسب‌گذاری صحیح
- جداسازی داروهای تاریخ‌گذشته
- وجود کپسول آتش‌نشانی
- کنترل دسترسی به داروهای مخدر و تحت کنترل.
۷. مدیریت داروهای مخدر و تحت کنترل
داروهای مخدر باید در محل مناسب و دارای دسترسی کنترل‌شده نگهداری شوند.
در زمان دریافت یا درخواست مجدد این داروها، مدارک مربوطه باید بررسی شود و مصرف آنها به‌صورت دقیق ثبت و مستندسازی گردد.
مدیریت صحیح این داروها از نظر ایمنی، قانونی و مالی اهمیت ویژه‌ای دارد.
۸. قوانین و مقررات
برخی مقررات مهم داروخانه بیمارستانی عبارت‌اند از:
- ثبت و کنترل داروهای مخدر
- کنترل تاریخ انقضای داروها
- ثبت درخواست‌های خرید
- تأیید درخواست‌های خرید توسط مسئولان مربوطه
- دریافت درخواست‌های دارویی از بخش‌ها از طریق سامانه بیمارستانی
- ثبت ورود و خروج داروها
- رعایت سلسله‌مراتب اداری
- بایگانی اسناد خرید
- کنترل موجودی
- جداسازی داروهای تاریخ‌گذشته و غیرقابل مصرف.
۹. اسناد و سوابق
از جمله مدارک مهم داروخانه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- درخواست‌های دارویی بخش‌ها
- نسخه‌های پزشکی
- اطلاعات دارویی بیمار
- برچسب دارویی
- فهرست داروهای موجود
- فهرست داروهای مخدر
- سوابق خرید
- قبض‌های انبار
- صورت‌جلسات خرید
- فهرست داروهای مورد نیاز
- اطلاعات شرکت‌های تأمین‌کننده
- منابع علمی و فارماکوپه‌های دارویی
- گزارش خطاهای دارویی
- سوابق داروهای تاریخ‌گذشته و ضایعات دارویی.
۱۰. ارزیابی و نظارت
نظارت بر داروخانه باید به‌صورت مستمر و بر اساس چک‌لیست‌های استاندارد انجام شود.
این نظارت می‌تواند توسط:
- مسئول فنی
- مدیریت بیمارستان
- معاونت‌های مربوطه
- واحدهای نظارتی و دارویی
انجام شود.
خودارزیابی منظم داروخانه نیز اهمیت زیادی دارد و می‌تواند به شناسایی مشکلات پیش از بروز پیامدهای جدی کمک کند.
۱۱. روابط درون‌بخشی و برون‌بخشی
داروخانه با تقریباً تمام بخش‌های بالینی بیمارستان ارتباط دارد.
روابط درون‌بخشی
- بخش‌های بستری
- اورژانس
- اتاق عمل
- ICU
- حسابداری
- کارپردازی
- انبار
- تجهیزات پزشکی
- مدیریت بیمارستان.
روابط برون‌بخشی
- شرکت‌های دارویی
- معاونت غذا و دارو
- سایر بیمارستان‌ها
- شرکت‌های تأمین‌کننده تجهیزات و اقلام دارویی.
همکاری با سایر بیمارستان‌ها برای جابه‌جایی داروهایی که تاریخ انقضای آنها نزدیک است، می‌تواند از ایجاد ضایعات دارویی جلوگیری کند.
۱۲. روند توزیع دارو
فرایند کلی توزیع دارو را می‌توان به شکل زیر خلاصه کرد:
ثبت درخواست دارو توسط بخش → دریافت درخواست در داروخانه → بررسی درخواست → آماده‌سازی دارو توسط تکنسین → کنترل نهایی توسط مسئول فنی → تحویل دارو به بخش → مصرف دارو → ثبت مصرف و کسر از حساب بیمار → برگشت داروی مصرف‌نشده در موارد لازم
در مورد داروهای مخدر، فرایند با کنترل نسخه، مدارک مربوطه و پوکه یا مستندات مورد نیاز تکمیل می‌شود.
۱۳. فرایند خرید دارو
فرایند خرید نیز به‌طور کلی شامل مراحل زیر است:
تعیین نیاز → تهیه فهرست داروهای مورد نیاز → تنظیم درخواست خرید → تأیید درخواست → ارسال به واحدهای مربوطه → ارتباط با تأمین‌کننده → دریافت دارو و فاکتور → کنترل اقلام دریافتی → ثبت در انبار → بایگانی اسناد
این فرایند باید به‌گونه‌ای مدیریت شود که از کمبود دارو، خرید مازاد و ایجاد ضایعات جلوگیری شود.
۱۴. نقاط قوت
برخی نقاط قوت قابل توجه در مدیریت داروخانه بیمارستانی عبارت‌اند از:
- استفاده از سیستم HIS
- تأمین نیاز دارویی بخش‌ها
- مشخص بودن مسئولیت کارکنان
- وجود مسئول فنی
- نگهداری مناسب داروهای حساس به دما و نور
- وجود یخچال دارویی
- کنترل موجودی
- شناسایی داروهای تاریخ‌گذشته
- نگهداری مناسب داروهای مخدر
- تبادل دارو با سایر بیمارستان‌ها برای کاهش ضایعات
- بررسی قفسه‌های دارویی بخش‌ها
- توجه به ثبت و بررسی عوارض ناخواسته دارویی.
۱۵. نقاط ضعف
مهم‌ترین مشکلاتی که ممکن است در مدیریت داروخانه بیمارستانی مشاهده شود عبارت‌اند از:
- کمبود نیروی انسانی
- کمبود فضای فیزیکی
- نامناسب بودن محل داروخانه
- چیدمان غیراستاندارد داروها
- قرار گرفتن داروهای شیشه‌ای در طبقات بالا
- دسترسی آسان به داروهای تاریخ‌گذشته
- نبود برچسب مناسب روی برخی اقلام
- ضعف در مستندسازی خطاهای دارویی
- ضعف در خودارزیابی
- ناکافی بودن آموزش ضمن خدمت
- فعال نبودن کمیته دارویی
- نظارت ناکافی داروساز بر برخی فرایندها
- استفاده از روش‌های نامناسب نسخه‌پیچی
- به‌کارگیری نیروهای کم‌تجربه بدون آموزش کافی
- دسترسی نامناسب برخی بیماران به خدمات دارویی
- ضعف در استفاده از منابع علمی دارویی.
۱۶. پیشنهادهای اصلاحی
برای ارتقای عملکرد داروخانه بیمارستانی می‌توان اقدامات زیر را پیشنهاد کرد:
- افزایش نیروی انسانی متخصص
- بهبود فضای فیزیکی داروخانه
- اصلاح چیدمان داروها بر اساس اصول علمی
- قرار دادن داروهای سنگین و شیشه‌ای در طبقات پایین
- جداسازی کامل داروهای تاریخ‌گذشته
- استفاده از برچسب‌های استاندارد
- ثبت و تحلیل خطاهای دارویی
- برگزاری آموزش‌های ضمن خدمت
- فعال کردن کمیته دارویی بیمارستان
- تقویت نقش داروساز در بررسی نسخه‌ها
- استفاده از روش‌های نوین نسخه‌پیچی و توزیع دارو
- کنترل مستمر دما و رطوبت
- تقویت اقدامات امنیتی برای جلوگیری از سرقت دارو
- استفاده از منابع علمی معتبر دارویی
- انجام خودارزیابی دوره‌ای
- تقویت ارتباط داروخانه با بخش‌های بالینی
- تفکیک درخواست‌های دارویی بر اساس بیمار در موارد لازم، برای امکان بررسی بهتر تداخلات و خطاهای دارویی.